Kijan yon vaksen fonksyone?


Vaksen an jeneral se youn nan pi gwo akonplisman nan domèn lasyans (lasante), tèlman sa ede popilasyon mondyal la. Jounen jodi a ankò, nou tande anpil diskisyon sou kilè ap gen yon vaksen kont COVID-19 la, an nou eseye konprann vaksen fonksyone...

Posted by Chrismy Augustin Aug. 18, 2020

Vaksen kont polyo, vaksent kont grip, vaksen kont tibèkiloz, elatriye. Vaksen an jeneral se youn nan pi gwo akonplisman nan domèn lasyans (lasante), tèlman sa ede popilasyon mondyal la. Jounen jodi a ankò, nou tande anpil diskisyon sou kilè ap gen yon vaksen kont COVID-19 la, pandan nap tann sa fèt. An nou eseye konprann kijan sa yo rele vaksen an fonksyone.

Vaksen yo la pou yo aprann/antrene kò a pou li ka idantifye epi goumen kont kèk patojèn (malady) ki ka atake l. Se tankou, gen yon sourit kap plede nui tout vwazinaj la, ou menm ki pa vle sa rive w ou mete pyèj pou li (ou pran vaksen), li vini li pran nan pyèj la. Epi ou tou konnen ki pyèj pou w mete la pou si yon lòt ta vin fè derespektan sa ankò.

Pou nou pi byen konprann, aksyon vaksen yo, fòk nou voye yon kout je avan tout bagay sou sa, yo rele sistèm iminitè a. Lè gen yon jèm (yon viris pa egzanp) ki rantre anndan kò a, li pral atake l, jèm lan vin bay gòl. Si kò a rete konsa, li fèmen je sou li, li pral miltipliye epi pran teren jouk li fè w vin malad.

Pou anpeche sa rive souvan, kò a gen sa yo rele yon sistèm defans (sistèm iminitè a) ki pral pwoteje e goumen ak jèm sa yo (enfeksyon). Sistèm sa gen plizyè branch ladan l. Li ka ap goumen kont nenpòt bagay ki ap eseye rantre nan kò a, oswa li ka gen yon wòl pi spesifik kote li pral goumen ak yon bagay prensipal. Premye egzanp defans nou genyen pou kò a se po a. Po a nòmalman la pou anpeche jèm rantre anndan kò a, men malerezman kèk fwa nou konn blese epi vin gen enfeksyon, lè konsa se yon jèm ki jwenn yon ti ouvèti epi li pwofite rantre. Gen lòt fason yo ka rantre tou tankou yo pase nan nen, nan bouch…Aprè sa pral gen yon dal lòt konpozan chimik ki pral vin defann, nou gen krache/saliv ki anndan bouch la oubyen sik gastrik ki nan lestomak la, ki pral eseye kanpe oubyen tiye yon bakteri ki ta rantre pa egzanp. Aprè sa ou pral gen fenomèn lafyèv la, ki li menm se yon mwayen kò a fè pou eseye touye kèk jèm ki nòmalman se nan tanperati ki fre yo viv.

Yon lòt kote, lè gen yon enfeksyon, kò ap kòmanse fè yon dal tip globil blan. Globil sa yo se tankou yon dal sòlda yo ye, yo pral analize yo dal sib yo rele antijèn, avan yo atake.

 

Kisa Antijèn lan ye ?

Antijèn lan se yon pwodui ou jwenn (ki soti) nan yon jèm (patojèn), tankou pwoteyin yo konn jwenn sou sifas viris yo, e se bagay sa yo sistèm iminitè a pral cheche lè gen yon enfeksyon. Lè globil blan yo ak antikò yo jwenn ki antijèn pou yo atake  a, yo pral eseye detrui mikwòb la (sa ki gen antijèn lan), oubyen anpeche miltiplikasyon l. Lè sistèm iminitè a fin genyen konba sa, sistèm lan ap sonje egzakteman kisa pou l atake si yon lòt fwa mikwòb sa yo ta eseye atake kò a ankò. Konnen ki antijèn ki gen sou mikwòb sa yo enpòtan anpil pou devlopan vaksen yo.

 

Vaksen an li menm se tankou yon enfeksyon li pratikman ye. Dayè lè yon moun pran yon vaksen se konsa kò a ap wè l. Vaksen yo fèt ak antijèn yo jwenn nan patojèn yo oubyen ak antijèn ki sanble ak sa yo. Lè kò a resevwa vaksen sa yo, sistèm iminitè a ap bay menm alèt li bay nan kad enfeksyon patojèn yo, sa ki ap relache menm tip globil blan ak antikò ki pral chèche epi atake bagay ki pa nan plas li a (pa bliye jan nou te di a sistèm iminitè a ap tou sonje antijèn sa yo pou si yo ta tounen yon lòt fwa ankò). Men vaksen an diferan pa rapò ak enfeksyon patojèn lan, paske li menm li pap fè w malad. Se bon kote ki gen nan enfeskyon an li ba ou, li fèw vin iminize kont enfeksyon sa yo.

Nan menm vaksen sa yo tou gen plizyè tip, ann gade ki tip ki genyen.

Tip Vaksen

Nòmalman tout vaksen yo itizile antijèn pou ka genyen repons iminitè, men tout vaksen yo pa fèt menm jan nan konpozisyon yo.

-Vivan : vaksen sa yo itilize yon jèm (viris) ki viv men yo atenye li (kidonk li vin pèdi virilans li, li pa ka fè w malad si sistèm iminitè ou anfòm). Kòm li vivan li ka miltipliye epi distribiye nan tout kò a, menm jan yon viris ki gen tout li menm te ka fèl. Men mòd vaksen sa pap bon pou moun ki pa gen bon sistèm iminitè tankou yon moun ki te resevwa yon transplantasyon ògån oubyen yon moun ki ap suiv tretman pou kansè. Kòm egzanp nan tip vaksen sa, nou ka pran vaksen kont Tibekilòz, vaksen kont lawoujòl ak vaksen kont varisèl.

-Mouri : Nan fòm sa li menm, menm jan ak sa avan an yo itilize yon patojèn men diferans lan, jèm sa mouri li menm. Kòm li mouri kidonk li pap ka ni miltipliye ni mache nan tout kò a, fòk lè wap bay yon moun vaksen sa ou administre yon gwo dòz pou l ta ka genyen preske menm rezilta ak vaksen ki vivan an. Kèk fwa, yo ka menm oblije bay sa yo rele dòz rapèl pou kenbe iminite sa. Kòm egzanp nan tip vaksen sa nou ka pran vaksen kont polyo ak vaksen kont grip yo.

-Ti inite (subunit) : Nan fòm sa se sèlman kèk antijèn, kèk mòso nan jèm lan, nan lide pou kreye yon repons iminitè. Kòm yo pa itilize tout patojèn lan, poutèt sa pap gen menm kantite efè segondè yo men se menm jan tou wap oblije bay plizyè dòz pou w ka jwenn efè a. Egzanp ki pi fasil pou w jwenn lan se sa yo rele « DTap vaccine ».

-Konjige : Fòm sa li men li konfeksyone pou kèk patojèn an patiklye. Nòmalman gen kèk bakteri ki gen ladan yo sa nou ta ka rele kouvèti. Lè fòm bakteri sa yo rantre nan kò , akoz kouvèti ki genyen an, sistèm iminitè a pap ka konnen ki antijèn patojèn sa genyen e li pap ka konnen ki mezi li dwe pran. Avèk vaksen sa lap arive dekouvri ki antijèn ki prezan epi fè sa ki nesesè a. Egzanp ki pi klè nan tip vaksen sa se sila ki kont menenjit la.

-Toksoyid : Gen kèk fwa se pa sèlman viris la oubyen bakteri a kò a dwe pè, men tou kèk pwodui patojèn sa yo konn pwodui. Pa egzanp gen kèk patojèn ki ka vin pwodui toksin epi li lage l anndan kò a pou pote danje a menm si sistèm iminitè a ta rive kontwole patojèn lan direkteman. Vaksen sa yo ap itilize yon fòm andòmi toksin lan, yo rele toksoyid pou pèmèt kò a rekonèt epi kapab goumen kont toksin sa yo avan yo ta pote danje nan kò a. Egzanp ki pi klè nan tip vaksen sa yo se sila kont Tetanos la.

 

Aprè tip vaksen yo, li enpòtan pou nou konnen kijan yo bay moun vaksen sa yo

Vaksen yo pa fòseman suiv menm metòd pwodiksyon jan nou sot wè li a, eben se menm jan an tou yo pa souvan suiv menm metòd administrasyon. Gen diferan fason pou w bay yon moun vaksen an nan lide jwenn pi bon rezilta ki posib ak mwens efè  segondè tou. Gen kèk vaksen se nan misk yo pou yo bay, avèk yon ang 90 degre pandan gen lòt se ak yon ang 45 degre nan sa yo rele tisi grès ou gen nan kò a (ant po a ak misk la). Si nou ta vle tradui l pi senp, sa tap vle di genyen nan vaksen yo, wap bay yon granmoun nan bra li pandan wap bay timoun lan l nan kuis li. Yon lòt kote gen vaksen ki pa fèt pou enjeksyon, yo swa administer yo direkteman nan bouch la ouyen nan nen, elatriye.

Avan yo konn kòman pou yo administre yon vaksen gen anpil etid ak chita pale ki pou fèt sou sa. Yon vaksen ki mal bay ka lakoz yon moun gen plis pwoblèm pase sa li te gen avan. Li enpòtan tou pou nou konnen, yo pa janm bay vaksen nan venn, vaksen an pa dwe ale direkteman nan san an.

 

Youn nan pi gwo bat bouch ki konn genyen sou koze vaksen, se laperèz ki genyen pa rapò ak efikasite yo, kòb anpil gwo konpayi konn ap eseye fè avèk yo epi gwoup moun ki kont vaksen yo. Nou ap viv nan yon mond ki malerezman gen anpil koripsyon ladan l, kidonk gen anpil deriv ki posib e sa byen fè nou mal lasante tounen biznis. Men si nou ka klè sou yon bagay, vaksen nòmalman san danje epi yo efikas.

 

Kisa vaksen pote nan yon kominote?

Menm si pran vaksen se yon aksyon endividyèl, benefis li ka ale pi lwen epi aplike nan kominote a. Toutotan gen plis moun ki pran vaksen nan yon kominote, se mwens chans kap otomatikman genyen pou gen enfeksyon nan mitan kominote sa e mwens posibilite pou moun malad tou. Anpil jèm bezwen moun pou yo ka viv, men si gen anpil moun ki vaksine nan yon kominote a, jèm sa yo pap jwenn okenn kote pou yo devlope, kidonk yo vin mouri. Se konsa kèk jèm rive eradike “petite vérole” la.

Lè anpil moun pran vaksen nan yon kominote, sa ede tou yon gwoup moun nan kominote a ki pa ka devlope iminite kont kèk jèm menm si yo pran vaksen. Sa vle di menm si vaksen an pa ta ede moun lan dirèkteman, li ka ede moun lan nan yon mannyè endirèk, paske kominote a ap kreye yon barye kont enfeksyon sa.

 

Pou nou fini, li enpòtan pou nou konnen tou, vaksen yo pap pwoteje w a 100%. Vaksen an prepare kò a pou reponn lè li gen yon atak, men sa ka rive ou vin malad. Dayè gen vaksen jan nou te dil la ki pèdi nan efikasite yo aprè yon tan, e ki konn bezwen jwenn sa yo rele dòz rapèl. Men gen yon bon nouvèl kan menm, kòm vaksen an deja mete yon baz pwoteksyon nan kò a, menm si ou ta vin malad akoz yon patojèn ou te vaksine kont li, malad ou malad la nap gen yon gerizon ki pi rapide pi lap mwens bay pwoblèm, pa rapò a si ou pat vaksine.

 

Chrismy Augustin

 

Sous

  1. https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/conversations/downloads/vacsafe-understand-color-office.pdf
  2. https://www.cdc.gov/vaccines/basics/test-approve.html
  3. https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674915011604
  4. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/00365548.2011.582247
  5. https://www.niaid.nih.gov/research/vaccine-types
  6. https://vk.ovg.ox.ac.uk/vk/herd-immunity
  7. https://www.cdc.gov/vaccines/terms/glossary.html
  8. https://www.researchgate.net/publication/320006265_The_role_of_vaccination_in_risk_mitigation_and_control_of_Newcastle_disease_in_poultry



Posted by Chrismy Augustin Aug. 18, 2020



Posted by Chrismy Augustin Aug. 18, 2020